Twee Limburgse nestbevuilers

  Jeanne Doomen
Marion Schiphorst

De vriendenrepubliek van Joep Dohmen gaat over de corruptieaffaires die tussen 1992 en 1995 in Zuid-Limburg aan het licht kwamen. Het boek behandelt drie thema's. Allereerst zijn er de affaires zelf. Verder wordt uitgebreid ingegaan op de vraag waarom het gesjoemel zich uitgerekend in Limburg heeft kunnen afspelen. Maar door alles heen speelt het verhaal hoe de journalisten Joep Dohmen en Henk Langenberg voor De Limburger op onderzoek zijn uitgegaan en hoe daarop door de gekrenkte notabelen gereageerd is.
Niet alleen tussen ondernemers en politici was in Zuid-Limburg sprake van een vergaande belangenverstrengeling. Ook de journalistiek heeft zich pas recent ontworsteld aan kerk en gezag. Eind jaren zestig, meldt Dohmen, ondertekenden Limburgse journalisten bij hun aanstelling nog een verklaring dat ze de richtlijnen van de r.k. kerk zouden volgen en politiek in de pas zouden lopen met de hoofdredactie. In de jaren zeventig schreven twee verslaggevers van De Nieuwe Limburger toespraken van Maastrichtse gemeenteraadsleden. Na de raadsvergadering deden ze er in hun krant verslag van. En nog in 1986 werd de verkiezingskrant van het CDA-Limburg in elkaar gestoken door fotografen en journalisten van beide Zuid-Limburgse kranten.
En het ging nog verder. Dohmen verhaalt van een regioverslaggever van De Limburger die in de jaren zeventig met een projectontwikkelaar een bordeel bezocht - op kosten van de ondernemer. Een andere journalist kreeg gratis kozijnen voor zijn woning en schreef een positief verhaal over de kozijnenfabrikant. Weer anderen kregen een gratis schilderbeurt voor hun huis of een goede hypotheek. Het was bekend en er werd wat over gelachen op de redactie. Echt afgekeurd werd het niet.
Geen wonder dat politiek Limburg niet wist wat het overkwam toen in artikelen in De Limburger werd verhaald van frauduleuze praktijken, omkopingen en corruptie en niet geschroomd werd man en paard te noemen. De kritiek richtte zich op de schade die de politiek opliep door de artikelen, niet op degenen die de fraude hadden gepleegd. "Veel van wat journalisten hebben geschreven, had de reuk van Limburgs masochisme en bewuste nestbevuiling," ventileerde de voorzitter van de Limburgse Werkgeversvereniging in het blad Limburgs Management. Het zou nog geruime tijd duren voordat het idee groeide dat er ook positieve kanten zaten aan de berichtgeving: het reinigend effect, de discussie over integriteit en de relatie overheid/bedrijfsleven, de komst van transparante aanbestedingen.

Een groot deel van De vriendenrepubliek laat zich lezen als een spannend jongensboek. Dat zijn de hoofdstukken waarin onze eigen Woodward en Bernstein tips krijgen van informanten die anoniem willen blijven. Waarin ze zelf door een detectivebureau blijken te worden gescreend. Waarin ze tijdens een bezoek aan een ondernemer-met-boter-op- het-hoofd een suspect document op tafel zien liggen.
En waarin het duo zich 's ochtends vroeg posteert voor de huizen van de officier van justitie en de rechter-commissaris (onderling contact was er per mobiele telefoon) om erbij te zijn zodra een huiszoeking zou plaats vinden. "Opeens ging in de auto van Dohmen de telefoon. 'Bingo,' riep Langenberg door de hoorn. 'Wij rijden achter de officier aan.' Dohmen was al weg. Twee uur later zagen ze hoe Vossen met twee rechercheurs zijn huis uitkwam." Dat soort fragmenten.
Minder leuk wordt het wanneer de journalisten door hun langdurige en persoonlijke betrokkenheid bij de zaak zelf nieuws worden. Zij worden opgeroepen als getuige om te onthullen wie hun bronnen zijn en moeten knokken voor erkenning van het journalistiek verschoningsrecht. Een advocaat beschuldigt Dohmen ervan een informant van justitie te zijn geweest. Een rechercheur verklaart in de strafzaak tegen burgemeester Riem dat het Dohmen en Langenberg zijn die hem hebben getipt over een vakantiehuisje dat Riem van wegenbouwer Baars had gekregen. Het is niet waar, maar het slaat in als een bom.
"Tijdens de zitting waren ze van hun stoel gevallen en hun collega's hadden grinnikend opzij gekeken. Opeens waren de twee journalisten mikpunt van kritiek en van een verdenking die, naarmate ze stelliger ontkenden, alleen maar zwaarder werd. Langenberg en Dohmen waren hun onafhankelijkheid kwijt. Voor een moment mochten zij voelen hoe al die mensen, over wie ze drie jaar geschreven hadden, zich gevoeld moesten hebben. Publiciteit die over je heen komt, zonder dat je zelf kunt sturen."
De twee journalisten besluiten in overleg met de hoofdredactie dat zij de rechtszaak niet langer zelf zullen doen. Het risico is te groot dat zij de resterende procesdagen over zichzelf zullen moeten schrijven. Wanneer Riem dan ook nog in eerste instantie wordt vrijgesproken (in hoger beroep volgt een veroordeling wegens valsheid in geschrifte), keert de stemming zich tegen hen. Commentatoren afficheren Riem als slachtoffer van een complot van pers en justitie. Erger: de pers was een hulpje van de officier van justitie geweest.

De vriendenrepubliek is een fascinerend boek. Het laat zien hoe spannend en verslavend de onderzoeksjournalistiek kan zijn en hoe moeilijk de beslissingen die je als verslaggever soms moet nemen. Maar het meest intrigerend is te lezen hoe je van een kritische buitenstaander zonder het te merken een direct-betrokkene kunt worden die zelf even hard bloot kan staan aan kritiek en verdachtmakingen. Waardoor je je net zo kwetsbaar weet als degenen over wie je schrijft.

Copyright © Jeanne Doomen.
Deze tekst wordt uitsluitend aangeboden
voor persoonlijk gebruik.