Meeslepende lofzang op de zintuigen van de mens
Het bovenstaande citaat komt niet uit een veterinair handboek, maar uit Reis door het Rijk der Zinnen, dat de Amerikaanse dichteres Diane Ackerman schreef over zintuigen. De ervaring met de koe deed zij op toen zij tijdens het kalverseizoen op een koeienranch werkte en door een hand in de koeievagina te steken moest bepalen hoe ver de koe was. "Jij bent een vrouw, zeiden ze dan altijd, doe jij het maar, waarmee ze bedoelden dat ik, op de tast, natuurlijk precies wist hoe het innerlijke landschap van een andere vrouw eruitzag, ook al was deze vrouw slechts heel in de verte aan mij verwant."
Ackerman heeft een prachtig boek geschreven dat is bedoeld om de lezer mee te voeren op een reis langs de eigen zintuigen en haar of hem van de ene vrolijke verbazing in de andere te laten vallen. Kan een mens echt meer dan tienduizend geuren onderscheiden? Zit er werkelijk veel proteïne in mensenvlees? Waarom kennen veel talen geen aparte woorden voor blauw en groen?
Reis door het Rijk der Zinnen bevat ontelbaar veel weetjes. Wie niet genoeg krijgt van natuurfilms, met maar half-begrijpende fascinatie wekelijks de nieuwste ontdekkingen van de wetenschap in de krant volgt en altijd al heeft willen weten om welke niet-psychische reden mensen met liefdesverdriet veel chocola eten, kan hier terecht.
De kracht van het boek zit in de manier waarop Diane Ackerman haar eigen verrukking over het menselijk vermogen te zien, ruiken, horen, proeven en voelen kan overbrengen. Zij put uit een enorme bulk van onderzoeksmateriaal en gebruikt allerlei ontdekkingen kriskras door elkaar. Zo oppert zij, na een verhaal over het maken van parfum, dat het genot dat wij ontlenen aan kussen eigenlijk het genot is elkaars gezicht, waar ieders persoonlijke geur hangt, te besnuffelen en te strelen. Om te vervolgen met een verhaal over een stam in Nieuw-Guinea waar mensen afscheid van elkaar nemen door een hand onder elkaars oksel te stoppen, "waarna ze hun hand terugtrekken en ermee over hun lichaam strijken, zodat ze zichzelf bedekken met de geur van hun vriend".
Wie nu denkt: Wat moet ik met zulke losse informatie, welke stam was het precies, hoe zat dat onderzoek in elkaar en is er geen andere verklaring voor dit gedrag denkbaar, zal zich aan Reis door het Rijk der Zinnen mateloos ergeren. Want hoewel het boek is voorzien van een respectabele literatuurlijst met werken van veel geleerde personen, schroomt Ackerman niet het materiaal op een ogenschijnlijk lukrake manier door haar tekst te verspreiden. Telkens "is er een onderzoek waaruit zou blijken" of denken "sommige onderzoekers dat" - als zij al niet, zoals in het geval van de niet nader genoemde stam, de gegevens zonder meer presenteert als waarheden.
Maar wie bereid is het boek te accepteren voor wat het is, een meeslepende lofzang op de menselijke zintuigen, kan een dikke honderd paginas verder kennis maken met een andere (?) stam uit Nieuw-Guinea, waarover Ackerman - dit keer wel met bronvermelding - een verhaal vertelt dat inzicht verschaft in een curieuze vorm van kannibalisme.
Het gaat om een inwijdingsritueel waarbij jongens hun eerste seksuele ervaring opdoen. Een jonge vrouw gaat gekleed als een godin in een houten schuur liggen en zes jongens hebben om de beurt, begeleid door zang en tromgeroffel, gemeenschap met haar. Wanneer de laatste jongen in een omhelzing met het meisje ligt, worden de steunbalken van de schuur weggetrokken, de houtblokken vallen naar beneden en het paar wordt gedood. Dit is de vereniging van bevruchting en dood, beide zijn nu een en hetzelfde. Dan wordt het paar onder het hout vandaan gehaald, geroosterd en nog diezelfde avond opgegeten.
Mensen ontvangen alleen zintuiglijke informatie die van levensbelang is. Niet elk zuchtje wind doet de haren op de pols overeind staan, niet elk sprankje zonlicht wordt door het netvlies geregistreerd. Niet alles wat we voelen is krachtig genoeg om een boodschap naar de hersenen te zenden; de overige sensaties spoelen gewoon over ons heen zonder dat er iets van beklijft.
Door dit alles, vindt Ackerman, is onze versie van de wereld nogal simplistisch, gegeven de enorme complexiteit ervan. "Het zou best kunnen", suggereert de schrijfster, "dat eencellige diertjes een meer realistisch besef van de wereld hebben dan hogere dieren, omdat zij op elke stimulus die op hun pad komt, reageren."
Bovendien zijn onze zintuigen dol op nieuwigheidjes. Een verandering - die immers een gevaar kan betekenen - stuurt een signaal naar de hersenen. Maar is de situatie weer onder controle, dan verliezen we het alerte bewustzijn van de amateur. "Een groot deel van ons leven trekt aan ons voorbij in een gemakzuchtig waas", constateert Diane Ackerman spijtig. "Bewust leven vereist een eenvoudig op te wekken vermogen om verwonderd te zijn, een beetje extra inspanning, en de meeste mensen zijn lui waar het leven betreft."
Met Reis door het Rijk der Zinnen wil de schrijfster laten zien dat het ook anders kan. Soms dringt de dichteres in haar zich wat erg sterk op de voorgrond, zoals in de passage waarin zij ons oproept om "elke dag je nieuwsgierigheid te roskammen als een vurige volbloed, op zijn rug te klimmen en te galopperen over de dichtbegroeide, zonovergoten heuvels". Maar dergelijke uitbarstingen moet je voor lief nemen in een boek dat zoveel levensvreugde uitstraalt dat het vrijwel onmogelijk is je er niet door te laten meeslepen.
Het Spectrum; f 39,90.
ISBN 90 274 2590 6.
Copyright © Jeanne Doomen.
Deze tekst wordt uitsluitend aangeboden
voor persoonlijk gebruik.