Verzuurde relaties
Huwelijkse voorwaarden, het prozadebuut van journaliste Alice Fuldauer, is een boek over menselijk onvermogen, intense treurigheid en manipulatie. De hoofdpersonen in de achttien verhalen in deze bundel maken zichzelf ongelukkig en elkaar. Ze zijn dom, naïef, onaardig en absurd. Het enige wat ze niet zijn is 'zielig'.
De meeste verhalen gaan over relaties tussen mannen en vrouwen, hoe ze elkaar vinden, wat ze aan hun verhouding beleven en hoe ze weer uit elkaar gaan. Elkaar vinden is meestal het probleem niet. De kunst is iets van een relatie te maken als de tijd verstrijkt en langzaam de schellen van ogen vallen: 'Zijn zwijgzaamheid die ze zo interessant had gevonden, bleek pure botheid. En zijn verantwoordelijkheids- gevoel niets anders dan verkapte dwingelandij'.
Soms raken mensen gewoon op elkaar uitgekeken. En soms komt er iemand tussen. Bijvoorbeeld een hond. Waar Crista mee knuffelt, over de grond kruipt en speelt. Waar ze lekkere maaltijden voor kookt en die ze toespreekt met: honneponnetje en allerliefst humptiedumpetje.'"Onze hond," zei Crista blij tijdens dineetjes. "Onze hond is het cement in ons huwelijk." Meestal ging Leon kort daarop naar het toilet.'
Maar ook zonder stoorzender floreren de relaties in Huwelijkse voorwaarden niet echt. De mannen verhalen van vrouwen die toen de buit eenmaal binnen was op z'n best nog voor het eten zorgden, maar seks - ho maar. De vrouwen schilderen uitgezakte figuren met een pils en een zak chips of de bank of zakenlieden die alleen nog thuis komen als zij hun relaties van een diner moet voorzien. Praten doen de heren niet. En wat voor seks moet doorgaan zou je alleen je ergste vijand toewensen.
Uit elkaar gaan blijkt voor de meeste hoofdpersonen problematisch. Zelfs wanneer het er wel van komt, zoals in het openingsverhaal van de bundel waarin Jill en Leonard na hard onderhandelen over de verdeling van het kristal, het Italiaans bestek en de Tiffany's toch weer naar elkaar toeschuiven. Nee, niet van harte. 'In zijn ogen stond de wanhoop geschreven', lezen we ook. Maar toch. Maar toch.
En als de volwassenen zelf er al in slagen zich aan elkaar te ontworstelen (een nieuwe geliefde wil daarbij nog wel eens helpen), staat er altijd wel een klierig kind klaar om in te grijpen. Zoals Sanne. 'Bij toeval had ze het ontdekt. Ze was een jaar of twaalf geweest of zo. Ze voelde zich een spaghettisliert, een piepklein erwtje en had een keel opgezet. Te vet, hoe haar moeder schrok. Kanonne, wat was die geschrokken. Meteen had ze nieuwe schoenen gekregen. En meer zakgeld.'
In Huwelijkse voorwaarden hoeven kinderen geen puber te worden om hun ouders het bloed onder de nagels vandaan te halen. Fritjof begint met licht getrappel en steeds harder getrappel in Mirjams buik tot de aanstaande moeder via de keizersnee van de kolossale baby verlost wordt. Waarna de kleine via stampen en schoppen en gillen eerst zijn ouders gaat terroriseren, zich vervolgens met een 'Uw zoon is in bepaalde opzichten, hoe zal ik het zeggen, erg nadrukkelijk aanwezig' van crèche na crèche laat verwijderen om tenslotte oppas na oppas in tranen het huis te doen verlaten.
Bij Alice Fuldauer zijn het niet alleen mensen die mensen manipuleren. Sally Severijns rijdt over de snelweg wanneer een raadselachtige steen door haar voorruit valt. Wat voor steen het is, willen wetenschappers graag onderzoeken. Maar als het kreng bij het Astrolab het bewakingssysteem op hol doet slaan, elektrische deuren naar willekeur open en dicht laat zoeven en het brandalarm voortdurend doet afgaan, heeft Sally hem al snel weer thuis. De relatie die zij er vervolgens mee aangaat is tegelijk vanzelfsprekend en bizar.
De meest aangrijpende verhalen zijn die over de ouderdom. Aan een verzurende relatie en lastige kinderen kun je in theorie nog wel wat doen (opstappen respectievelijk ze weg doen bijvoorbeeld). Maar oud worden, dat overkomt je onherroepelijk en daar moet je iets mee. Misschien kun je de uiterlijke kenmerken een tijdje proberen te bedekken, maar het lijf geeft het op een gegeven moment op. Of nog erger: de geest.
De onzichtbare vrouw gaat over een mooie actrice die als ze haar jeugd verliest eerst voor het oog van de camera en vervolgens voor menselijke ogen 'onzichtbaar' wordt. Eerst zijn het de bewonderende mannen die het laten afweten. Dan wordt ze bij de bakker en de groenteman over het hoofd gezien. Tot ze helemaal onzichtbaar wordt om zo fijntjes wraak te nemen.
Die macht lijkt Bertha niet meer te hebben. 'Zeven dagen had ze liggen ijlen. Toen weken de wanen en de dood. "Wat doe ik hier?" vroeg Bertha toen ze haar ogen opende. "Ik wil naar huis." "Nee mevrouw," antwoordde een stem uit de ruimte. "Dat kan niet. U heeft zorg nodig."' En Bertha gaat naar een verzorgingstehuis en krijgt een luier om en als haar kinderen heel af en toe op bezoek komen weigeren ze haar nog één keer de zee te laten zien en verdelen ze al stiekem de erfenis. Ook Bertha neemt wraak. Op haar eigen manier. En behoudt zo toch een restje van haar waardigheid.
Alice Fuldauer heeft goed naar mensen gekeken, daarbij misschien geholpen door de partnerdoders met wie zij voor haar interviewbundel Fatale liefde (1994, ISBN 90 295 1664 X) sprak. Sommige mensen portretteert zij van een afstand. Ze beschouwt ze, laat ons naar ze kijken, vertelt ons wat ze denken - maar een blik in hun ziel gunt zij ons niet. Met anderen heeft Fuldauer duidelijk compassie. Als we dat willen mogen we meevoelen met hun gevoelens. Met hun hoop en verdriet.
Huwelijkse voorwaarden biedt achttien portretten en achttien verschillende werelden. Elk portret is indringend, elke wereld slokt je op en maakt het moeilijk je er weer aan te onttrekken. Veel verhalen krijgen op het eind een onverwachte draai. En zelfs als je die truc eenmaal doorziet, blijft onvoorspelbaar wat er dit keer aan het slot weer voor absurds en vaak gruwelijks gaat gebeuren. Een mooi boek dat je niet snel meer los laat.
Prometheus; 188 pagina's; f 31,95;
ISBN 90 5333 841.
Copyright © Jeanne Doomen.
Deze tekst wordt uitsluitend aangeboden
voor persoonlijk gebruik.