Een bitter afscheid

  Jeanne Doomen
Marion Schiphorst

In september 1981 ging deze fascinerende vrouw op 48-jarige leeftijd dood aan kanker. Marijke Harberts heeft in Afscheid van Joke Smit willen vastleggen hoe haar stervensproces is geweest. Zij deed dit op verzoek van Joke Smit zelf die - toen zij wist dat zij dood zou gaan - nog talloze dingen wilde doen en bij ieder project een volgens haar geschikt persoon zocht.

Harberts kende Joke Smit uit de begintijd van MVM. Zij kreeg als taak haar levensverhaal op te schrijven "voor het archief" en ook het verloop van haar ziekte vast te leggen. Een jaar lang troffen de vrouwen elkaar eens per week en sprak Joke Smit bandjes in met haar ideeën. Zes jaar later is Afscheid van Joke Smit verschenen.

Het boek hinkt op meerdere gedachten. Als de hoofdpersoon niet de beroemde feministe was geweest, zou het waarschijnlijk nooit zijn verschenen. Tegelijk gaat het over iemand die weet dat zij kanker heeft. Maar het gaat vooral over Marijke Harberts, die tracht te leven met de wetenschap dat iemand om wie zij geeft aan het sterven is, en dat die persoon zich niet bepaald gedraagt als de serene engel die wij allen op een dergelijk moment graag in onze dierbaren zouden zien.

Voor zover Joke Smit als persoon uit dit Afscheid naar voren komt, doet die confrontatie pijn. Zoals vrijwel iedereen die in de jaren zeventig actief was in de traditionele vrouwenbeweging, kende ook ik haar vaag. In mijn geval was zij de feministische autoriteit, die uren de tijd nam om me over van alles en nog wat te informeren, toen ik als nauwelijks twintigjarige aarzelend mijn allereerste bijna-feministische artikel schreef (voor het Amsterdamse universiteitsblad Folia Civitatis).

Een aardig, open mens met aandacht voor anderen en geobsedeerd door de strijd voor de betere wereld. Waarom zou ik willen weten hoe zij is doodgegaan? Omdat zij misschien nog enkele inspirerende ideeën heeft geuit. Of omdat zij haar sterfbed juist vanuit haar feministische en sociaal-democratische achtergrond totaal anders kan hebben beleefd.

Maar dat blijkt afgaande op Afscheid van Joke Smit allemaal niet het geval. Wat er wel uit naar voren komt is dat Joke Smit tot het laatst hard heeft gewerkt. Zij is opstandig gebleven en is niet mooi en gelaten doodgegaan. Zij wond zich tot op haar sterfbed op over de medische stand. Zij pleitte voor zelfdoding en heeft uiteindelijk ook zelf de pillen genomen. Allemaal dingen die me van haar, ondanks haar betekenis voor de vrouwenbeweging, niet meer interesseren dan van een willekeurige ander.

Maar over Joke Smit komen wij nog meer te weten, en wel meer dan ik althans zou willen. Ik heb er geen behoefte aan te weten (of via Marijke Harberts gesuggereerd te krijgen), dat Joke dat laatste jaar een niet zo vreselijk intieme relatie had met haar bijna- volwassen kinderen. Ik wil al helemaal niet weten dat zij in haar vriend een wellicht saai, maar wel betrouwbaar individu zag - wat zij hem verweet - en dat zij tijdens haar ziekte na een ruzie met hem uit wanhoop over hun relatie een zelfmoordpoging heeft gedaan. Ik heb daar als buitenstaander niets mee te maken.

Als ik Afscheid van Joke Smit lees als een verhaal over een vrouw die doodgaat aan kanker, word ik getroffen door de pijn en de kwetsbaarheid. Maar de observaties van Joke Smit over het verloop van de ziekte en de onmacht van wie eraan lijdt, zijn niet interessanter dan die van andere, minder beroemde mensen die daar ook in talloze publikaties over hebben verteld.

Wat overeind blijft is de beleving van Marijke Harberts. Haar vriendin gaat dood en zij wordt daarmee wekelijks geconfronteerd. Over haar eigen gevoelens is de schrijfster opmerkelijk eerlijk. Zij wil Joke niet verliezen en zij wil haar helpen, maar tegelijk is zij diep beledigd als zij een paar weken niets hoort.

"Ik was toch een vriendin? Maar ik hoorde blijkbaar niet tot de uitverkorenen", schrijft zij bitter. En als Joke op het laatst wel almaar zieker wordt maar toch maar niet dood gaat, onttrekt zij zich bewust aan de opvang. Het probleem was", vertelt Harberts, "dat het allemaal te veel werd. Als Joke dan toch dood moest, moest het maar niet te lang duren."

Een reden waarom zij ondanks herhaalde tegenzin Joke Smit bleef bezoeken, is dat zij het liet afweten toen zij jonger was en haar grootmoeder op sterven lag. Het schuldgevoel dat dit haar later bezorgde, wilde zij niet nog een keer.

De nasmaak van Afscheid van Joke Smit is bitter. Met het boek wordt Joke Smit geen recht gedaan. De vrouw was als inspirerende publieke persoonlijkheid groter dan zij uit dit boek naar voren komt, en verder gaat het ons geen bal aan hoe zij zich in haar zwakste momenten hield. Zelfs al wilde zij dat dit verhaal op papier werd gezet, dan nog hadden anderen wijzer moeten zijn en aan die wens geen gehoor moeten geven.

Daar staat tegenover dat Marijke Harberts er, op wat clichématig taalgebruik na, uitstekend in is geslaagd weer te geven hoe iemand aan de toch veilige kant van de zijlijn (het voelt anders als je elke dag met een stervende leeft), ervaart dat iemand die zeer nabij is er binnenkort niet meer zal zijn. Een boek om te lezen - maar wel met gemengde gevoelens.

Copyright © Jeanne Doomen.
Deze tekst wordt uitsluitend aangeboden
voor persoonlijk gebruik.