Ook dat ene slippertje moet bespreekbaar zijn
De oorspronkelijke titel van het boek van psychologe Harriet G. Lerner dekt de lading beter. The Dance of Deception - Pretending and Truth-telling in Women's Lives geeft aan dat de auteur het niet (uitsluitend) heeft over de keiharde leugen ('Ik ben niet met X naar bed geweest'; 'Ik had een negen voor mijn tentamen'; 'Ik ben dol op Wagner'), maar ook over subtiele vormen van niet geheel oprecht zijn. Misleiden, veinzen, doen alsof, zwijgen als dat beter uitkomt. Zo is het niet toevallig dat ik hierboven wel een voorbeeld geef van eerlijkheid die anderen kwetst, maar niet van privé-zaken die ik onvoldoende verberg.
Misleiden is geen typisch vrouwelijk gedrag, het is zelfs niet uitsluitend een menselijk verschijnsel. Lerner noemt een Afrikaanse kever die een paar mieren doodt en hun lijkjes aan zijn lichaam bevestigt, zodat hij onopgemerkt een mierenhoop kan binnengaan om zich daar te goed te doen. Organismen die hun vermogen om te misleiden - en om misleiding op te merken - niet ontwikkelen, hebben minder overlevingskansen.
Doen alsof is dus niet per se slecht. De kunst is te zien wanneer je daarmee te ver gaat. Wanneer de beleefde, sociale smoesjes, bedoeld om onnodige conflicten te vermijden, zo normaal worden dat je niet meer merkt dat je ze gebruikt, of niet meer ziet dat ze je integriteit en relaties uithollen.
Omgekeerd wil niemand bewust gemanipuleerd of bedrogen worden. Maar soms hebben we het gevoel dat we een directe confrontatie met wat we al vermoedden, niet aankunnen. We zullen, aldus Lerner, niet snel geneigd zijn 'meer waarheid' te achterhalen dan we denken aan te kunnen. Waarbij de mate waarin wij denken pijnlijke informatie te kunnen verwerken of waarin we die willen horen, verschilt van persoon tot persoon. Ook verschillen we in ons vermogen misleiding te ontdekken en, meer in het algemeen, om waar te nemen en vast te stellen wat de werkelijkheid is.
Lerner stelt in haar voorwoord dat zij er niet op uit is de lezer pasklare antwoorden te geven. Zij hoopt dat de lezer wordt wakker geschud, een beetje door elkaar gerammeld, geprikkeld om over de grote verscheidenheid aan onderwerpen na te denken. Daartoe werkt zij veelvuldig met voorbeelden. Zoals dat van de advocate Lena, die in het vliegtuig gezellig zat te praten met de oudere vrouw naast haar. De vrouw liet foto's van haar kleinkinderen zien en vroeg Lena of zij getrouwd was. 'Nee', antwoordde Lena zakelijk, 'maar ik leef sinds vijf jaar samen met een vrouw en we beschouwen onszelf als getrouwd.' De vrouw keek haar niet-begrijpend aan, zodat Lena verder uitlegde: 'Ik ben lesbisch. Mijn partner, Maria, is een vrouw.' Haar reisgenote zei niets meer en bleef de rest van de vlucht verdiept in haar tijdschrift.
Dan is er een vriendin van Lerner die zich schaamt voor haar grote, zachte borsten en zegt: 'In bed zorg ik er altijd voor, ook al knuffelen we alleen maar, dat mijn borsten niet in het rond zwaaien of in mijn oksels verdwijnen. Als we vrijen druk ik mijn armen tegen mijn zij om mijn borsten op te duwen. Ik doe dit al zo lang dat ik er niet meer bij nadenk, maar tja, het belemmert me wel bij mijn seksuele beleving.' Haar man is niet op de hoogte van haar gevoelens.
Lerner presenteert deze voorbeelden overigens niet uitsluitend om tot nadenken te prikkelen. Zij heeft wel degelijk ideeën over hoe je moet toetsen of emoties of feiten verborgen mogen zijn. Over de wijsheid van Lena's opstelling kun je volgens de psychologe van mening verschillen. De vriendin-met-de-borsten zit echter fout: haar geheim heeft invloed op de (seksuele) relatie met haar man en mag dus niet geheim blijven.
Ook verder is Lerner streng als het aankomt op geheimen in de familiekring. Skeletten moeten uit de kast (al moet dat wel met veel tact gebeuren en niet in vlagen van oprechte woede), en zeker voor de echtgenoot mag weinig worden verborgen. Niet alleen buitenechtelijke verhoudingen moeten bespreekbaar zijn, maar ook dat ene, betreurde, slippertje. Zelfs een vaag gevoel van je tot iemand anders dan de partner aangetrokken voelen moet al in de echtelijke groep worden gegooid en uitvoerig doorgenomen. Waarbij degene die ermee wordt geconfronteerd, vooral niet mag roepen: 'Als je dáármee in bed stapt, kun je je koffers pakken.' Nee, die moet dan 'de moed opbrengen om liefdevol begrip te tonen'. Helemaal realistisch lijkt dat niet.
Boeiend wordt het betoog weer wanneer Lerner aantoont dat zoiets als je ‘echte ik' niet bestaat en dat wij allemaal afhankelijk van de context een nieuwe positie kiezen. Ook is het raadzaam om, wanneer iets als ‘waarheid' wordt benoemd je af te vragen wie zich het recht aanmatigt dit te benoemen, en er over na te denken of ook andere visies denkbaar zijn.
Lerner heeft een belangrijk boek geschreven. Hoewel zij zich feministe noemt, is haar positie in het leven, met haar sterke nadruk op het belang van hechte familiebanden en het centraal stellen van het huwelijk, betrekkelijk traditioneel. Toch slaagt zij erin te doen wat zij zich had voorgenomen. Na lezing van Waarom vrouwen liegen is een aantal vanzelfsprekendheden op losse schroeven komen te staan en kijk je anders aan tegen het leven. Er zijn niet veel boeken die dat teweegbrengen.
Anthos; f 29,90.
ISBN 90 6074 855 7.
Copyright © Jeanne Doomen.
Deze tekst wordt uitsluitend aangeboden
voor persoonlijk gebruik.