De man die wist dat zij
een vrouw was

  Jeanne Doomen
Marion Schiphorst

Uit een oude jas vol stenen is het verslag van een ontdekkingstocht. Het is het verhaal van een ‘raar, verwrongen kind' dat opgroeit tot een keurige echtgenoot en vader met als enige bijzonderheid dat hij er genoegen in schept vrouwenkleren aan te trekken en make-up te gebruiken.

Kort na zijn drieënveertigste verjaardag beseft René Stoute dat er meer aan de hand is. ‘Ik stroopte resoluut de mouwen van mijn beeldschone zijden blouse op. Ik zei dat "een man moest doen wat hij moest doen, en dat het bijvoorbeeld kon zijn dat "hij" aan "zijn" toilettafel ging zitten.' Waarna hij zich afvroeg of hij eigenlijk geen vrouw was en waarom hij als dat zo was eigenlijk die ‘zogenaamde man' zou blijven.

Niet lang daarna ontmoet René/Renate zijn grote liefde. Hij verlaat zijn gezin en komt al snel in gesprekken met zijn nieuwe lief tot de conclusie dat hij eigenlijk een lesbische vrouw is. Stoute wendt zich tot het genderteam van de Vrije Universiteit, vult de Biografische Vragenlijst Transseksualiteit in en krijgt te horen dat hij niet in aanmerking komt voor een behandeling met vrouwelijke hormonen. Uit zijn antwoorden zou niet zijn gebleken dat er een duidelijke wens tot geslachtsaanpassing is.

Het blijkt een kwestie van volhouden. Enige tijd later mag René/Renate toch beginnen aan de Test van het Echte Leven die twee jaar zou beslaan. In de eerste fase zijn de effecten van het hormoongebruik nog omkeerbaar, daarna niet meer. Maar de test is niet alleen een fysieke ommekeer. Hij houdt ook in dat de op de proef gestelde vanaf dat moment alleen nog als vrouw door het leven gaat. Op die manier kan zowel de transseksueel als de behandelaar vaststellen of het lukt in het andere geslacht te leven en hoe de reacties van de omgeving worden verwerkt.

De fysieke veranderingen legt de auteur nauwgezet vast in een dagboek. Zoals de borstjes die na een maand oestrogeen ‘ontluiken'. De ochtenderectie die achterwege blijft. De baardharen die keer op keer moeten worden geëpileerd. De stem die met spraaklessen moet worden vervrouwelijkt.

Renate/René Stoute verhaalt ook van de reacties van anderen. Vrienden en collega's die op zijn best aan de verandering moeten ‘wennen'. Die nog wel willen meeleven met treurnis maar zich ongemakkelijk voelen bij verhalen over trans-triomfen. Vreemden die extra nadrukkelijk kijken, winkelmeisjes die haar met ‘meneer' aanspreken, vervelende jongens in de tram die opzettelijk zeer luid zeggen: `Heb jij geen lul meer? Heb je ‘m d'r af laten halen?!'

De geslachtsveranderende operatie wordt door Renate Stoute klinisch-gedetailleerd beschreven. Evenals de pijn die zij nog geruime tijd daarna ervaart. En dan is het verhaal uit. Renate blijkt met haar geliefde Bo naar een dorp in de Kempen te zijn verhuisd, onthult dat zij pas tweeëneenhalf jaar na de ingreep kan zeggen ‘dat dit lichaam waarlijk het mijne is' en dat de relatie tussen haar en Bo op de proef is gesteld. Dat slot komt wat onverwacht en abrupt over.

Het boek besluit met een uitvoerige appendix waarin de schrijfster een bonte mengeling van materiaal dat zij kennelijk niet in de tekst zelf kwijt kon of wilde heeft samengebracht. Zoals een beknopt overzicht van de geschiedenis van de hulpverlening aan transseksuelen in Nederland. En een stukje over de trans in de film en op tv - bij Jerry Springer bijvoorbeeld.

Radicale Amerikaanse transseksuele vrouwen die pleiten voor de vrijheid jezelf man of vrouw te noemen met of zonder penis, en het recht je al dan niet ‘vrouwelijk' of ‘mannelijk' te gedragen en daarbij af te wijken van wat ‘normaal' heet te zijn, doet Stoute hier af als ‘hippe genderbenders'.

Opmerkelijk zijn de verwijten die de schrijfster maakt aan het adres van de vrouwenbeweging. Renate Stoute: ‘De transseksuele lesbo-feministe van nu lijkt onverminderd afwezig, of hoogstens "illegaal" binnen de vrouwenbeweging en het lesbische circuit. In de jaren zeventig en tachtig werd de trans-vrouw gedwarsboomd, getreiterd, gekwetst en met de dood bedreigd als zij toenadering tot het lesbisch-feminisme zocht.'

Met de dood bedreigd! Dat is niet niks. Nog opmerkelijker is dit fragment nu Stoute twee bladzijden eerder noteert dat zij geen idee heeft hoe de Nederlandse vrouwenbeweging in diezelfde periode op transseksuele vrouwen heeft gereageerd. Als de schrijfster toegeeft dat zij geen idee heeft van de feiten, waarop baseert ze dan haar verdachtmakingen?

Uit een oude jas vol stenen is interessant als ego-document van een man die een vrouw blijkt te zijn en ervoor knokt dan ook die vrouw te worden. De schrijver die in de loop van het boek schrijfster wordt vertelt boeiend over de hoop, de verlangens, de hindernissen en de tegenslagen. De schrijfstijl is soms feitelijk-verhalend, vaak ‘literair' met zinnen als: ‘In de straten van mijn leven regende het'. Daar moet je van houden.

Het boek lijkt ook bedoeld als een beschrijving van de liefde tussen Renate en Bo. Aanvankelijk is dat ontroerend. Bo wordt neergezet als een prachtige, sterke vrouw die René/Renate intens bemint en steunt in zijn/haar onderneming. Gaandeweg gaat irriteren dat tussen de geliefden kennelijk nooit een onvertogen woord valt - zoals het ook niet zonder meer begrijpelijk is dat Bo in René's beslissing vrouw te worden alleen maar de leuke kant ziet dat zij nu de kans krijgt ‘het jongensachtige en lesbische in haar te ontwikkelen'. In het slothoofdstuk blijkt dat de relatie wel degelijk problemen heeft gekend. Het boek zou aan overtuiging hebben gewonnen als ook die benoemd waren.

De appendix had beter achterwege kunnen blijven. De korte schetsen zijn te kort. Stoute geeft daarin ook zelf toe dat ze veel niet weet (zoals over de geschiedenis van de hulpverlening), en Jerry Springer verketteren kunnen we allemaal. De gedachten over de vrouwenbeweging zijn op z'n zachtst gezegd wat speculatief. En de weergave van de theorievorming over de betekenis van gender verdient meer en misschien ook een onpartijdiger presentatie dan die van iemand die zichzelf hierdoor - kritisch - in haar wezen als transseksuele vrouw voelt aangesproken.

Copyright © Jeanne Doomen.
Deze tekst wordt uitsluitend aangeboden
voor persoonlijk gebruik.